Skarby domeny publicznej 2015

slider_ekultura_chwistek
Grafika: Leon Chwistek Prawa: Domena publiczna

 

Jak co roku, z dniem 1 stycznia, kolejne dzieła dołączyły do domeny publicznej. W tym roku są to utwory, których twórcy zmarli w 1944 roku. Prawo autorskie w Unii Europejskiej, jak i w wielu innych państwach, przewiduje ochronę majątkowych praw autorskich przez 70 lat po śmierci twórcy. Jednak prawo to nie jest jednolite na całym świecie i należy dokładnie sprawdzić, czy utwory rzeczywiście zostały „uwolnione”.

Przejście utworu do domeny publicznej pozwala nam na używanie go, publikowanie, przetwarzanie, także w celach komercyjnych. Oznacza to, że np. możemy wydać tomik poezji, która znajduje się w domenie publicznej  i go sprzedawać. Musimy jednak pamiętać, żeby oznaczyć autora oraz zastanowić się czy dzieło jest wykorzystywane w odpowiedni sposób.

W bieżącym roku wygasają prawa majątkowe do utworów takich „gwiazd” jak Antoine de Saint-Exupéry, Wasilly Kandinsky, prekursor malarstwa abstrakcyjnego, czy Piet Mondrian, którego dzieła neoplastyczne od dawna są inspiracją dla projektantów (choćby sukienka Yves St. Laurent’a z 1965 roku).

Wśród długiej listy twórców znajdziemy również polskie nazwiska, w tym kilku bardzo interesujących twórców. Postanowiliśmy wybrać kilku artystów i przybliżyć ich twórczość. Jednym z nich jest Leon Chwistek. Malarz i matematyk. W 1917 roku wraz z kilkoma malarzami z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych zawiązał grupę artystyczną Ekspresjonistów Polskich. Dwa lata później przekształciła się ona w grupę Formistów, a Leon Chwistek sformułował główne założenia teoretyczne nowo powstałego ruchu artystycznego – formizmu. Obraz „Szermierka”, autorstwa Chwistka, jest jednym z ważniejszych dzieł tego kierunku w sztuce.


Leon Chwistek, Szermierka, 1919

Liczną grupę malarzy, których prace od tego roku są dostępne w domenie publicznej, są pejzażyści, w tym dwóch przedstawicieli tzw. szkoły Stanisławskiego – Stanisław Kamocki i Stefan Filipkiewicz. Obaj studiowali malarstwo na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, w pracowni Jana Stanisławskiego. W tym samym okresie studiował na Akademii Jan Bocheński. Nauki pobierał u Jana Fałata oraz, znanego z pastelowych wizerunków Tatr, Leona Wyczółkowskiego.

Pejzażystą spoza kręgu krakowskiego jest Stanisław Żukowski. Studiował on malarstwo w Moskwie. W 1923 roku powrócił do Polski i w Warszawie otworzył własną, prywatną szkołę artystyczną. Wszyscy twórcy poświęcili się oddawaniu piękna okolicznej natury. Na ich obrazach możemy podziwiać typowo polskie widoki.


Stanisław Kamocki, Kłosy, 1907


Stefan Filipkiewicz, Łąka, 1904


Stanisław Żukowski wiosenna woda, 1898

Bardzo interesującym twórcą, którego zbiory posiada w swojej kolekcji m.in. w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Łodzi, jest Aleksander Laszenko. Artysta wiele podróżował, przyjaźnił się z Howardem Carterem, odkrywcą grobu Tutenchamona, pasjonował się archeologią. Jego prace są pełne orientalnych scen, widoków wiosek, karawan. Szczególnie urzekające są portrety kobiet o egzotycznej urodzie.


Aleksander Laszenko, Dziewczyna z Ammanu, 1935

Ujęcia podróży, jednak mniej odległych, były domeną fotografika Władysława Krygowskiego. Prawnik z wykształcenia, taternik z zamiłowania, był prekursorem kolorowej fotografii w Polsce. Niestety większość zbiorów spoczywa w archiwum PTTK w Krakowie. Dzieła nie są zdigitalizowane, a jak wynika z opisu, część z nich jest już nie do odtworzenia.

Z dziedziny fotografii warto wymienić Stanisława Sekutowicza, który zajmował się dokumentacją natury. Zawodowo trudnił się zoologią. Wydał albumy o gadach, płazach i rybach bogato ilustrowane wykonanymi przez niego fotografiami.

Warto również wspomnieć  o pierwszych próbach tworzenia filmów, których dokonywał Kazimierz Prószyński. W 1894 roku, zanim bracia Lumière opatentowali swój wynalazek, skonstruował on pleograf – urządzenie służące do wykonywania zdjęć oraz projekcji filmów na celuloidowej taśmie perforowanej. Na podstawie reprintów kilku klatek z prasy udało się odtworzyć krótkie nagranie jednego z pierwszych powstałych nagrań. Prezentuje ono łyżwiarzy na ślizgawce w Łazienkach.

Artyści wymienieni powyżej to tylko nieliczni z tych, których dzieła są dostępne od tego roku. Lista jest bardzo długa. Prezentowane przez nas sylwetki są wyborem subiektywnym. Zachęcamy do własnych poszukiwań. Polecamy też śledzić naszego facebooka, gdzie regularnie będziemy prezentować kolejne dzieła z domeny publicznej 2015.

 

Źródła:
http://domenapubliczna.org/kto/
Gradowska, A. (1984). Sztuka Młodej Polski, w: Dzieje Sztuki Polskiej (red. Kowalska, B.), s. 121-145, Warszawa: WSiP
Szczepańska, J. (1984). O formizmie, w: Dzieje Sztuki Polskiej (red. Kowalska, B.), s. 161-175, Warszawa: WSiP
http://polskidomaukcyjny.com.pl/blogs/publikacje/16809020-jan-stanislawski-i-jego-szkola
http://www.agraart.pl/nowe/artists/laszenko-aleksander-polska-agra-art-aukcje-obrazy-antyki.html
http://www.agraart.pl/nowe/artists/zukowski-stanislaw-polska-agra-art-aukcje-obrazy-antyki.html
http://www.kazimierzproszynski.pl
http://khit.pttk.pl/index.php?co=tx_bio_wk
http://www.ipsb.nina.gov.pl/index.php/a/stanislaw-sekutowicz