Czy mogę zrobić kolaż z Witkacego?

slider_ekultura_witkacy2
Grafika: Biblioteka Narodowa    Prawa: Domena publiczna

 

Od 2011 roku, wraz z Wieloletnim Programem Rządowym Kultura+, w Polsce rozwinął się w pełni proces digitalizacji dóbr kultury. Od tego czasu przyznano prawie 200 dotacji na całkowitą kwotę  120 mln zł na inwestycje w technologię służącą digitalizacji oraz na samo digitalizowanie zasobów. Równocześnie zaczęły się pojawiać sprzeczne interpretacje dotyczące natury prawnej tych czynności w kontekście prawa autorskiego – wątpliwości budzi pogląd, czy zdigitalizowanej kopii dzieła przysługuje taka sama ochrona jak utworowi.

W odpowiedzi na te niejasności Centrum Cyfrowe – organizacja działająca na rzecz zwiększenia otwartości informacji oraz popularyzująca wiedzę o prawie autorskim – przygotowało opinię pt. “Prawne aspekty digitalizacji muzealiów i obiektów kultury”. Poniżej prezentujemy omówienie najważniejszych kwestii podjętych w tym opracowaniu.

Skany nie są dziełami twórczymi

Prawny charakter procesu digitalizacji nie doczekał się jednoznacznej i spójnej interpretacji, a instytucje nie wypracowały powszechnej wykładni przepisów prawa autorskiego dotyczącej tego zagadnienia. Zostało to podkreślone przez grupę ekspertów z Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zabytków (NIMOZ) w dokumencie “Zalecenia dotyczące planowania i realizacji projektów digitalizacyjnych w muzealnictwie”, kompleksowo wyznaczającym standardy dla procesów digitalizacyjnych prowadzonych w Polsce.

Eksperci NIMOZ zalecali – w razie wątpliwości – traktowanie wizerunków cyfrowych (czyli np. skanów obrazów) jako nowych utworów, a co za tym idzie – chronienie ich prawami autorskimi. W ocenie prawników Centrum Cyfrowego była to błędna rekomendacja i w wydanej opinii zdecydowanie opowiedzieli się za przeciwną interpretacją: “Proces digitalizacji muzealiów nie jest czynnością twórczą, a powstałe w jego wyniku fotografie i skany 2D obiektu – jako nieposiadające oryginalnego i twórczego charakteru – nie są chronione w świetle prawa autorskiego przez żadne dodatkowe prawa ponad te, które chronią oryginał”.

Warto podkreślić, że takie stanowisko zgodne jest z wykładnią Sądu Najwyższego, który w orzeczeniu z 26 czerwca 1998 r., jasno stwierdza, że w czynnościach fotografa-renowatora nie mieszczą się elementy twórcze, lecz odtwórcze. Dzieje się tak, ponieważ jego obowiązkiem nie jest wykonywanie zdjęć obrazów i innych przedmiotów sztuki w sposób oddający wrażenia artystyczne fotografa czy też wyrażający jego wizję artystyczną, lecz wykonywanie fotografii odtwarzających rzeczywisty stan zbiorów muzealnych i obiektów budowlanych. Warto też pamiętać, że misją publiczną instytucji kultury jest ułatwianie dostępu do kultury, więc odmienna interpretacja stałaby w sprzeczności z tym założeniem  i wartościami, w duchu których dzieła sztuki stają się częścią domeny publicznej – upowszechnianiem dostępu i wykorzystania dziedzictwa kulturowego.

O ile nieobjęcie ochroną prawa autorskiego skanów i zdjęć nie budzi większych wątpliwości, to wykonanie trójwymiarowych modeli przestrzennych obiektów już tak. Praca grafika komputerowego wykonującego model 3D wykracza poza czysto techniczną obsługę urządzenia skanującego czy aparatu fotograficznego – najczęściej wymaga więcej umiejętności, tak jeśli chodzi o obsługę skanera 3D (czy aparatów przy fotografii dookólnej), jak i programów graficznych oraz większego nakładu pracy. Centrum Cyfrowe odniosło się także do tego zagadnienia, stwierdzając kategorycznie, że: “Modele trójwymiarowe służące odwzorowaniu muzealiów nie spełniają kryterium oryginalności – zaprzeczałoby to roli rejestracyjnej takiego procesu – nie są więc przedmiotem prawa autorskiego”. O ile więc modelowanie 3D nieistniejących obiektów wymaga pracy kreatywnej, której efekt jest utworem w świetle prawa autorskiego, a co za tym idzie – korzysta z ochrony – tak odwzorowywanie istniejących muzealiów nie spełnia kryteriów dla objęcia ich ochroną ponad tą, z której korzysta oryginalne dzieło.

Jak można wykorzystać dzieła znalezione w sieci?

Co to wszystko oznacza dla codziennego użytkownika? Najprościej mówiąc – może on bez przeszkód używać zdigitalizowanych dzieł udostępnionych w cyfrowych repozytoriach, jeżeli są już one częścią domeny publicznej, czyli – co do zasady – 70 lat po śmierci twórcy. Przykładowo – od 5 lat każdy może dowolnie wykorzystywać znalezione w sieci dzieła Witkacego, nawet do komercyjnych projektów – robiąc nadruki na koszulkach, animacje czy kolaże. Przy wykorzystaniu dzieł trzeba jednak pamiętać o oznaczeniu autora i – choć nie jest to obowiązek prawny, a dobry obyczaj – oznaczeniu źródła pochodzenia.

Inna jest sytuacja prawna utworów, które nie weszły jeszcze do domeny publicznej. W takim przypadku prawa majątkowe należą do twórcy, jego spadkobierców czy innego podmiotu (np. samego muzeum). Zdigitalizowane muzealia nie są niczym innym jak kopią utworu, czyli – podobnie jak z każdą inną kopią – bez zezwolenia twórcy nie można z nich korzystać ani nimi rozporządzać (np. utrwalać, kopiować czy przetwarzać).

Jednak art. 25a ustawy o muzeach wprowadza na rzecz muzealiów wyjątek od tej reguły, ograniczając prawa twórcy – cyfrowe kopie muzealiów objętych majątkowym prawem autorskim mogą być utrwalane, przechowywane i udostępniane przez internet bez zgody twórcy ze względu na misję i ustawowe zadania muzeów. Co więcej, na mocy tego samego przepisu, dostęp do wizerunku umieszczonego w internecie (lub wysłanego za pomocą poczty elektronicznej) jest bezpłatny.

Przy określaniu stopnia ochrony, jakim objęte jest dzieło, nie można zapominać o prawach pokrewnych i pochodnych. Wymienić tu można:

  • prawo wydawcy, który opublikował lub rozpowszechnił utwór, którego czas ochrony już wygasł i którego egzemplarze nie były jeszcze publicznie udostępnianie (25 lat),
  • prawo do wydania krytycznego lub naukowego utworów, których czas ochrony już wygasł (30 lat),
  • prawo do programów RTV (50 lat od daty pierwszej emisji),
  • prawo producentów do nagrań i filmów (50 lat od daty powstania),
  • prawo do artystycznych wykonań  (50 lat od roku, w którym ustalono wykonanie).

Wszelkie informacje dotyczące zasad ogólnych związanych z prawem autorskim można znaleźć na stronie Cretive Commons Polska.

http://centrumcyfrowe.pl/prawne-aspekty-digitalizacji/
http://www.bn.org.pl/programy-i-uslugi/centrum-kompetencji/prawo-autorskie-w-digitalizacji
http://creativecommons.pl/